خبرگزاری مهر -گروه استانها: ایلام یا همان عروس زاگرس، سرزمینی است که در دامنههای زاگرس میدرخشد و قلب تپندهاش را مراتع سرسبز آن تشکیل میدهند؛ این مراتع نه تنها زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری منحصربهفرد هستند، بلکه به عنوان ریههای طبیعی کشور، نقش حیاتی در تنظیم آبوهوا، جلوگیری از فرسایش خاک و تأمین معیشت عشایر و روستاییان ایفا میکنند.
اما متأسفانه، این گنجینه در سالهای اخیر با چالشهای از جمله تغییرات اقلیمی، خشکسالیهای پیاپی، و مهمتر از همه، فشارهای انسانی مانند چرا بیرویه دام، قطع غیرمجاز درختان و بوتهها و توسعه ناپایدار روبرو شده که در نهایت منجر به فقر شدید پوشش گیاهی گردیده است.
بسیاری از مراتع ایلام که روزگاری سرسبز و پربرکت بودند، اکنون به خاکهای خشک و بیجان تبدیل شدهاند که این روند نه تنها تنوع زیستی را تهدید میکند، بلکه امنیت غذایی و اقتصادی جوامع محلی را نیز به خطر انداخته است.
باید گفت، رسیدگی به این وضعیت دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت فوری است، زیرا بدون اقدام قاطع و برنامهریزی شده، خطر بیابانزایی و نابودی کامل این اکوسیستم ارزشمند جدی میباشد.
به گفته کارشناسان، رعایت اصول مدیریت پایدار مراتع، از جمله تعیین ظرفیت چرا، احیای مراتع تخریبشده و آموزش جوامع محلی برای استفاده صحیح از منابع طبیعی، میتواند مسیر بازگشت به سبزی و پایداری را هموار کند.
تغییر نگاه مدیریتی و رعایت اصول علمی برای نجات مراتع
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ایلام در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به فشارهای فزاینده بر مراتع این استان، اظهار داشت: استان ایلام به عنوان قشلاق دامهای استانهای کرمانشاه، همدان و لرستان، میزبان میلیونها رأس دام در فصل سرد سال است؛ این مهاجرت گسترده، فشاری بسیار سنگین بر اکوسیستم حساس مراتع ما وارد کرده که نیازمند مدیریت هوشمندانه است.
یاسم خانمحمدیان با تأکید بر لزوم تغییر رویکرد در مدیریت منابع طبیعی اظهار داشت: نگاه مدیریتی ما باید حتماً از آن نگاه سنتی و صرفاً دامداری، به یک نگاه «اکوسیستممحور» تغییر کند، بهرهبرداران نیز باید نگاه خود را نسبت به استفاده از مراتع تغییر دهند و درک کنند که این منابع، سرمایه مشترک و محدودی هستند.
وی در ادامه بر لزوم رعایت دقیق اصول علمی و قراردادی توسط مجریان طرحهای مرتعداری تأکید کرد و افزود: هر مرتعداری که در اختیار دارد، باید حتماً مدیریت چرا را رعایت کند و دقیقاً بر اساس کتابچه طرح و دستورالعملهای فنی که کارشناسان ما در اختیارشان قرار میدهند، اقدام کند؛ این دستورالعملها بر اساس ظرفیتسنجی دقیق تنظیم شده تا فشار وارده بر مراتع به حداقل برسد.
مدیرکل منابع طبیعی ایلام خاطرنشان کرد: اگر همه طرفین، چه مدیران و چه بهرهبرداران، این اصول را رعایت کنند، شاهد شادابی، رشد و نمو مجدد پوشش گیاهی و بازگشت حیات به مراتع استان خواهیم بود.
کلید نجات مراتع، حفظ تعادل دام و رعایت ظرفیتسنجی
رئیس اداره مرتع منابع طبیعی استان ایلام نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه بیابانی شدن مراتع تنها با حفظ تعادل دقیق بین تعداد دام و ظرفیت چرای مراتع قابل پیشگیری است، گفت: اگر ورود و خروج دامداران و تعداد دامهای مجاز که برای هر بهرهبردار در نظر گرفته شده، دقیقاً رعایت شود، قطعاً مراتع ما از مسیر بیابانزایی خارج شده و به وضعیت مطلوبتری بازمیگردد.
علی میرزایی با اشاره به اینکه مشکل اصلی ما در سالهای اخیر، عدم رعایت ظرفیتسنجی علمی بوده افزود: ما در ایلام با پدیدهای روبرو هستیم که دامهای مهاجر از استانهای همجوار در فصل قشلاق، فشاری چندبرابری بر مراتع وارد میکنند؛ اگر ورود و خروج این دامها و تراکم آنها بر اساس دستورالعملهای فنی و کپههای چرای تعیینشده مدیریت نشود، پوشش گیاهی فرصت تجدید نخواهد داشت.
وی با اشاره به اهمیت طرحهای مرتعداری خاطرنشان کرد: ما در حال حاضر قراردادهای ۳۰ سالهای با بهرهبرداران داریم که در آنها دقیقاً مشخص شده چه تعداد دام مجاز است و چه زمانی باید از مرتع خارج شوند.
این مسئول با بیان اینکه رعایت این محدودیتها، کلید اصلی بازگشت شادابی به مراتع است، گفت: اگر دامداران و مجریان طرحها، این قوانین را نقض کنند، تمام تلاشهای احیا و کپهکاری بیفایده خواهد بود.
رئیس اداره مرتع ایلام در ادامه تأکید کرد: مدیریت چرا باید به صورت چرخشی و دقیق انجام شود؛ ما باید ورود دامها را در زمانهای حساس رشد گیاهان محدود کنیم و خروج آنها را در زمانهای استراحت مرتع الزامی بدانیم.
علی میرزایی در پایان یادآور شد: حفظ تعادل دام و مرتع، نهتنها یک وظیفه قانونی، بلکه یک ضرورت اکولوژیک برای آیندهی استان و کشور است؛ اگر امروز این تعادل را رعایت نکنیم، فردا با بیابانهای بیپایان روبرو خواهیم شد.
ایلام نیازمند همدلی و اقدام جمعی است تا این میراث طبیعی برای نسلهای آینده حفظ شود؛ امیدواریم با توجه بیشتر به این ظرفیتهای حیاتی، بتوانیم آیندهای سبزتر برای این استان زیبا رقم بزنیم.
جامعه عشایری ایلام با وجود جمعیت محدود، نقش مهمی در تولید و اقتصاد استان دارد؛ بهگونهای که بخش عمده دام منطقه توسط این قشر نگهداری میشود و سالانه حجم قابل توجهی از محصولات دامی را وارد چرخه اقتصادی میکنند.
حضور عشایر در مراتع گسترده مرزی علاوه بر تقویت تولید و معیشت، در حفظ امنیت مناطق مرزی و پایداری اکولوژیک نیز اثرگذار است و این موضوع جایگاه راهبردی این جامعه را در توسعه و امنیت منطقه نشان میدهد.
در برخی مناطق استان ایلام فشار دام تا ۴ تا ۵ برابر ظرفیت تحمل مراتع افزایش یافته و همین مسئله توان اکولوژیکی آنها را به شدت کاهش داده است.
حدود ۴۲۰ هزار هکتار از اراضی استان که در گذشته مرتع قابل چرای دام بودند، اکنون به مناطق بیابانی تبدیل شدهاند؛ وضعیتی که در صورت تداوم میتواند اکوسیستمهای طبیعی و خدمات حیاتی آنها را با تهدید جدی مواجه کند.
جدیدترین اخبار پربحث