خبرگزاری مهر، گروه سیاست – نفیسه عبدالهی: نشست وزرای خارجه کشورهای عضو بریکس 14 و 15 می در دهلی نو در شرایطی برگزار شد که سایه جنگ تحمیلی 40 روزه علیه ایران بر تحولات منطقهای و بین المللی سنگینی میکرد.
نشست وزرای خارجه بریکس در دهلینو، برخلاف دورههای پیشین، صرفاً محفلی برای گفتوگوهای اقتصادی و توسعهای نبود؛ این اجلاس عملاً به آوردگاهی ژئوپلیتیک برای سنجش وزن بازیگران، آزمون کارآمدی چندجانبهگرایی و بازتعریف موازنه قدرت در نظم در حال گذار جهانی تبدیل شد. در مرکز این تحولات، جمهوری اسلامی ایران قرار داشت؛ کشوری که پس از جنگ تحمیلی ۴۰ روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه تهران، تلاش کرد روایت خود از جنگ، امنیت منطقهای و آینده نظم جهانی را به محور بحثهای بریکس تبدیل کند.
در چنین فضایی، حضور سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، تنها یک مشارکت دیپلماتیک عادی نبود؛ بلکه نوعی دیپلماسی برای تغییر فضای نشست، افشای نقش همدستان منطقهای متجاوزان و تثبیت موقعیت ایران در معادلات جدید جهانی محسوب میشد.
بریکس؛ از بلوک اقتصادی تا صحنه تقابل ژئوپلیتیک
جنگ اخیر علیه ایران، بریکس را در برابر یک پرسش راهبردی قرار داد؛ اینکه آیا این بلوک نوظهور میتواند در بحرانهای واقعی بینالمللی، فراتر از بیانیههای اقتصادی حرکت کند و از اصول حقوق بینالملل دفاع کند یا خیر؟ این پرسش زمانی جدیتر شد که موضوع نقش امارات متحده عربی در حمایت لجستیکی و اطلاعاتی از آمریکا و رژیم صهیونیستی به متن نشست کشیده شد. همین مسئله، فضای نشست را از حالت معمول خارج و آن را به عرصه رویارویی مستقیم تهران و ابوظبی تبدیل کرد.
در واقع، دهلینو شاهد شکلگیری دو روایت متضاد بود؛ روایت نخست، تلاش محور غربی-عربی برای مشروعیتبخشی به فشار علیه ایران و روایت دوم، تلاش تهران برای اثبات این گزاره که تجاوز اخیر نهتنها علیه ایران، بلکه علیه اصل حاکمیت ملی و حقوق بینالملل بوده است.
پاسخ صریح عراقچی
نقطه عطف نشست، درگیری لفظی میان نمایندگان امارات با ایران بود. هنگامی که نماینده ابوظبی تلاش کرد ایران را عامل تنش معرفی کند، عراقچی با موضعی تحسین برانگیز، مستقیماً امارات را به مشارکت در تجاوز اعلام کرد.
عراقچی که در سخنرانی اصلی خود در روز نخست به منظور حفظ وحدت از ذکر نام امارات خودداری کرده بود، درخواست پاسخگویی کرد و با قاطعیت، پرده از همکاری امارات با متجاوزان برداشت.
اهمیت این موضعگیری در چند سطح قابل ارزیابی است، نخست اینکه شکستن تابوی محافظهکاری منطقهای؛ تهران سالها تلاش کرده بود اختلافات با همسایگان عربی را در چارچوبی کنترلشده نگه دارد، اما در دهلینو وزیر خارجه ایران در یک نشست چندجانبه رسمی، امارات را شریک تجاوز نظامی معرفی کرد.
انتقال میدان نبرد از نظامی به حقوقی نکته دوم این موضع گیری بود که عراقچی عملاً کوشید جنگ اخیر را از قالب یک تقابل امنیتی، به پروندهای حقوقی و اخلاقی تبدیل کند؛ پروندهای که در آن، مسئله اصلی نه قدرت نظامی، بلکه نقض آشکار منشور سازمان ملل و حمایت برخی دولتهای منطقهای از تجاوز است.
بازتعریف مفهوم امنیت منطقهای نکته سوم این موضع گیری وزیرخارجه بود که درواقع پیام محوری ایران این بود که اتکا به آمریکا و رژیم صهیونیستی نهتنها امنیتآفرین نیست، بلکه کشورهای منطقه را به میدان بحران تبدیل میکند.
سه سخنرانی؛ ترسیم نقشه راه ایران برای نظم جدید
عراقچی در جریان نشست بریکس در سه سخنرانی خود تلاش کرد تصویری فراتر از یک کشور درگیر جنگ ارائه دهد و ایران را بهعنوان بازیگری دارای طرح و ایده برای آینده نظم جهانی معرفی کند.
محور نخست سخنان او گزارهای بود که مستقیماً ساختار موجود نظام بینالملل را هدف قرار میدهد.
عراقچی در اولین سخنرانی خود در صحن اجلاس، از همه اعضای بریکس و جامعه بینالمللی خواست نقض حقوق بینالملل از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی، از جمله تجاوز غیرقانونی آنان علیه ایران را بهصراحت محکوم کنند.
وی تأکید کرد: ایران از کشورهای عضو بریکس و همه اعضای مسئول جامعه بینالمللی میخواهد از سیاسیسازی نهادهای بینالمللی جلوگیری به عمل آورند و اقدامات عملی برای متوقفکردن جنگافروزی و پایاندادن به مصونیت ناقضان منشور سازمان ملل متحد اتخاذ کنند.
عراقچی در این سخنرانی، چشمانداز ایران از نقش بریکس را نیز ترسیم کرد: ما بر این باوریم که بریکس میتواند و باید به یکی از ستونهای اصلی در شکلدهی به نظم جهانی تبدیل شود؛ نظمی که عادلانهتر، متوازنتر و انسانیتر باشد؛ نظمی که در آن، قدرت هرگز جایگزین حق نشود.
وی در پایان با تأکید بر مقاومت ملت ایران افزود: ملتهایی که برای عزت و استقلال خود ایستادگی میکنند، ممکن است سختیهای فراوانی را تحمل کنند، اما هرگز شکست نخواهند خورد.
تروریسم اقتصادی و بحران مشروعیت غرب
وزیر خارجه ایران با توصیف تحریمها بهعنوان «تروریسم اقتصادی»، تلاش کرد میان فشار اقتصادی غرب و بحران انسانی پیوند برقرار کند و روایت ایران از تحریم را وارد ادبیات بریکس کند.
عراقچی تحریمهای یکجانبه را «تروریسم اقتصادی» خواند و تأکید کرد : این اقدامات که در نقض آشکار قوانین بینالمللی انجام میشوند، حقوق بنیادین انسانها از جمله حق حیات، سلامت و توسعه را هدف قرار میدهند.
اما مهم ترین و تاثیرگذارترین بخش این سخنرانی، اشاره به جنایت حمله به مدرسه دخترانه در شهر میناب بود. عراقچی در اینباره گفت: در این حمله دو مرحلهای، ۱۶۸ انسان بیگناه شامل دانشآموزان دختر و پسر در ساعات درس و در مکان آموزشی خود به شهادت رسیدند. متجاوزان حتی نیمساعت به کودکان فرصت زندهماندن ندادند.
وی هشدار داد: اگر امروز در برابر خون کودکان میناب سکوت کنیم، فردا این چرخه خشونت به هر نقطه دیگری از جهان منتقل میشود. دفاع از ایران، دفاع از اصل جهانشمول کرامت انسانی است.
شاید مهمترین بخش سخنان عراقچی، تأکید بر ضرورت «گذار از مدیریت بحران به مدیریت ساختار» بود؛ مفهومی که نشان میدهد تهران، بریکس را نه یک ائتلاف موقت، بلکه بخشی از معماری نظم آینده جهان میداند.
دیپلماسی فشرده دوجانبه؛ پنج دیدار با همتایان
در حاشیه نشست بریکس، عباس عراقچی چندین دیدار دوجانبه با همتایان خود از روسیه، آفریقای جنوبی، مصر، مالزی و تایلند و همچنین با همتای هندی خود انجام داد که هریک از حیث پیامرسانی و هماهنگی منطقهای دارای اهمیت راهبردی بود.
دیدار با همتای روسی
شاید مهمترین دیدار وزیر امور خارجه، به دیدار با همتای روسی تعلق داشت. دو طرف بهطور عمیق و محرمانه درباره روند حل جنگ خاورمیانه تبادل نظر کردند. لاوروف بر اهمیت حفظ آتشبس و صلح شکننده و همچنین جلوگیری از اختلال در تلاشهای سیاسی و دیپلماتیک برای دستیابی به توافق جامع ایران و آمریکا تأکید کرد.
وزیر خارجه روسیه آمادگی کشورش را برای ارائه تسهیلات به طرفین جهت یافتن راهحلهای قابل قبول اعلام کرد.
دیدار با وزیر خارجه آفریقای جنوبی
عباس عراقچی در ادامه با لامولا، وزیر امور خارجه آفریقای جنوبی دیدار کرد. عراقچی از مواضع سازنده و مثبت آفریقای جنوبی در قبال جنگ تحمیلی علیه ایران قدردانی کرد و با اشاره به مواضع این کشور در حمایت از مردم فلسطین، نتانیاهو را «جنایتکار جنگی» خواند.
همتای آفریقای جنوبی نیز بر حمایت قاطع کشورش از مسیر دیپلماتیک تأکید کرد.
دیدار با همتای مصری و مالزی
عراقچی دیدار مهمی هم با عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر داشت. دو طرف آخرین وضعیت منطقه غرب آسیا، روند تحولات پس از آتشبس و ضرورت تداوم رایزنیهای منطقهای برای کمک به ثبات و امنیت منطقه را بررسی کردند.
دیداری با وزیر خارجه مالزی نیز برگزار شد و عراقچی جنگ ۴۰روزه را نقطه عطفی مهم در تحولات منطقه غرب آسیا توصیف کرد و گفت: امروز کشورهای منطقه بیش از هر زمان دیگری دریافتهاند که امنیت منطقهای یک کل بههمپیوسته است و نمیتوان برای تأمین امنیت منطقه به آمریکا و رژیم اسرائیل متکی بود.
وزیر خارجه مالزی نیز بر مخالفت کشورش با توسل به زور تأکید کرد.
دیدار با وزیر خارجه تایلند
عراقچی دیداری هم با فوآنگ کتکئو، وزیر امور خارجه تایلند، داشت که وزیر امور خارجه کشورمان با اشاره به سابقه بدعهدی آمریکا در قبال توافق هستهای، اظهار کرد:آمریکاییها طی یک سال گذشته دو بار به مسیر دیپلماسی خیانت کرده و در میانه مذاکرات، علیه ایران دست به حمله نظامی زدند.
همتای تایلندی نیز از هر ابتکاری که به ثبات و کاهش تنش در منطقه کمک کند، حمایت کرد.
وزیر امور خارجه کشورمان با همتای هندی هم دیدار و گفتوگو داشت.
دیدار با نخست وزیر هند
همچنین سیدعباس عراقچی در حاشیه نشست، با مودی، نخستوزیر هند گفتوگو کرد. وزیر امور خارجه کشورمان در این گفتوگو با اشاره به روابط تاریخی و دوستانه تهران-دهلینو، مبادرت به تشریح آخرین وضعیت فعلی جنگ و پیامدهای ناشی از آن کرد.
ناراندا مودی، نخستوزیر هند نیز در این گفتوگو ضمن تأکید بر اهمیت حفظ مناسبات دو کشور، ثبات و امنیت منطقه را مورد اشاره قرار داد و بر آمادگی هند برای کمک به استقرار امنیت در منطقه تأکید کرد.
کارشکنی امارات بریکس را بدون بیانیه پایانی مشترک گذاشت
اختلافات تهران و ابوظبی و همچنین کارشکنی امارات مانع از دستیابی اعضا به اجماع برای صدور بیانیه مشترک پایانی شد؛ در نتیجه، برخلاف روال معمول، نشست دهلینو بدون بیانیه مشترک پایان یافت و تنها بیانیهای از سوی رئیس دورهای بریکس منتشر شد.
تغییر موازنه در بریکس؛ دستاورد واقعی تهران چه بود؟
در جریان نشست بریکس ایران در سه حوزه موفق عمل کرد، نخست اینکه تبدیل ایران از «متهم» به «مدعی»؛ تهران توانست فضای نشست را از تمرکز بر اقدامات متقابل ایران، به سمت اصل تجاوز و نقش حامیان منطقهای آن تغییر دهد.
دوم تثبیت ایران بهعنوان بازیگر مؤثر در نظم در حال گذار؛ سخنان عراقچی نشان داد ایران بخشی از طراحی نظم آینده است.
سوم، افزایش وزن ژئوپلیتیک تهران در بریکس؛ حجم رایزنیها، نوع واکنش اعضا نشان داد که ایران اکنون به یکی از پروندههای تعیینکننده در آینده بریکس تبدیل شده است.
نشست دهلینو نشان داد بریکس دیگر صرفاً یک بلوک اقتصادی نیست؛ این مجموعه به تدریج به صحنه رقابت روایتها، بازتعریف ائتلافها و شکلگیری نظم جدید جهانی تبدیل میشود.
در این میان، جمهوری اسلامی ایران تلاش کرد برای تثبیت روایت خود استفاده کند؛ روایتی مبتنی بر مقاومت، چندجانبهگرایی و مقابله با هژمونی غرب. در جریان این نشست یک واقعیت آشکار شد اینکه ایران دیگر صرفاً موضوع تحولات منطقه نیست، بلکه به یکی از بازیگران تأثیرگذار در معادلات نظم جهانیِ در حال گذار تبدیل شده است؛ وضعیتی که بریکس نیز دیگر نمیتواند آن را نادیده بگیرد.
جدیدترین اخبار پربحث