از بالین تا سیاست؛ روایت کمتر دیده‌ شده از قدرت انجمن‌ های علمی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، ابراهیم نوری گوشکی، متخصص پزشکی خانواده و عضو پیوسته انجمن جهانی پزشکان خانواده ونکا در یادداشتی نوشت:« در ساختار نظام سلامت ایران، کمتر نهادی به اندازه انجمن‌ های علمی توانسته‌ اند در سکوت، بار تولید دانش تخصصی و بین‌ رشته‌ ای را بر دوش بکشند. این انجمن ‌ها، برخلاف تصور رایج که آنها را صرفاً مجموعه ‌هایی صنفی یا تخصصی در حوزه پزشکی می‌ داند، در عمل به شبکه ‌ای گسترده از تولید فکر در حوزه سلامت تبدیل شده‌ اند؛ شبکه‌ ای که از بالین بیمار تا سیاست‌ گذاری کلان را در بر می‌ گیرد.

انجمن‌ های علمی امروز دیگر محدود به پزشکی، دندانپزشکی و داروسازی نیستند. دامنه فعالیت آنها به حوزه‌ هایی مانند اقتصاد سلامت، حقوق سلامت، روانشناسی، مدیریت خدمات بهداشتی و حتی تحلیل‌ های اجتماعی و رفتاری سلامت گسترش یافته است. همین گستردگی باعث شده این انجمن‌ ها به نوعی نقطه اتصال رشته‌ های مختلف تبدیل شوند؛ جایی که تجربه بالینی، داده‌ های پژوهشی و تحلیل‌ های اجتماعی در یک نقطه به هم می‌رسند و به شکل دانش قابل استفاده برای سیاست‌ گذار بازتولید می‌ شوند.

اما اهمیت واقعی این انجمن‌ ها زمانی آشکار می‌شود که نقش آنها در فرآیند تصمیم‌ سازی دیده شود. بخش مهمی از راهنماهای بالینی، استانداردهای خدمات درمانی، دستورالعمل‌ های آموزشی و حتی چارچوب‌ های سیاست‌ گذاری در حوزه سلامت، با مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم همین انجمن‌ ها تدوین یا بازنگری می‌ شود. آنها در واقع نه در حاشیه نظام سلامت، بلکه در نقطه تولید محتوا و معنا قرار دارند؛ جایی که داده خام به سیاست قابل اجرا تبدیل می‌شود.

در این میان، آنچه این شبکه گسترده را به ساختار رسمی حاکمیتی متصل می‌ کند، دبیرخانه کمیسیون انجمن‌ های علمی گروه پزشکی وزارت بهداشت است. نهادی که اگرچه در ظاهر یک دبیرخانه اداری به نظر می‌ رسد، اما در عمل نقش یک گره واسط میان جامعه علمی و سطح سیاست‌ گذاری را ایفا می‌کند. این دبیرخانه در ذیل معاونت آموزشی وزارت بهداشت قرار دارد؛ همان بخشی که مسئولیت سیاست‌ گذاری در آموزش، پژوهش و توسعه منابع انسانی سلامت را بر عهده دارد.

کارکرد این دبیرخانه صرفاً دریافت و ارسال مکاتبات نیست. در واقع بخش مهمی از مأموریت آن، تبدیل دیدگاه ‌های پراکنده انجمن‌ های علمی به یک خروجی منسجم، قابل تحلیل و قابل ارائه به تصمیم‌ گیران کلان است. این فرآیند، نوعی پالایش و یکپارچه ‌سازی دانش محسوب می‌شود؛ جایی که صداهای متعدد تخصصی باید به یک روایت سیاستی قابل اجرا تبدیل شوند.

به همین دلیل، دبیرخانه را می‌توان نه یک واحد اجرایی ساده، بلکه بخشی از زنجیره تصمیم‌ سازی در نظام سلامت دانست. زنجیره‌ ای که در یک سوی آن انجمن‌ های علمی قرار دارند و در سوی دیگر، مدیران و سیاست‌ گذاران کلان حوزه سلامت. این دبیرخانه در میانه این مسیر ایستاده و تلاش می‌کند میان «دانش تولید شده» و «تصمیم گرفته شده» پل بزند.

در عمل، این نقش زمانی معنا پیدا می‌کند که نیروهای انسانی این ساختار مورد توجه قرار گیرد. دبیرخانه ‌ای با چنین مأموریتی، نیازمند نیروهایی صرفاً اداری نیست. آنچه در اینجا اهمیت دارد، ترکیبی از تجربه میدانی و درک سیاستی است؛ افرادی که هم نظام ارائه خدمات سلامت را از نزدیک لمس کرده‌اند و هم با منطق تصمیم‌ گیری در سطح کلان آشنا هستند.

این همان مسیری است که در ادبیات مدیریتی از آن به عنوان حرکت «از صف تا ستاد» یاد می‌شود. مسیری که در آن فرد از سطح ارائه خدمت در خط مقدم نظام سلامت، به سطح تحلیل و سیاست‌ گذاری در مرکز تصمیم‌ گیری می‌رسد. بدون چنین تجربه ‌ای، درک واقعی از مسائل پیچیده و چندلایه نظام سلامت دشوار خواهد بود.

در کنار این، چابکی ساختاری دبیرخانه نیز اهمیت اساسی دارد. ماهیت کار این مجموعه ایجاب می‌کند که از بروکراسی سنگین فاصله بگیرد و بیشتر بر تحلیل، جمع‌ بندی و تبدیل داده به سیاست متمرکز باشد. در غیر این صورت، فاصله میان تولید دانش و استفاده از آن در تصمیم‌ گیری افزایش پیدا می‌کند؛ فاصله ‌ای که می‌تواند اثربخشی کل نظام سیاست‌ گذاری سلامت را کاهش دهد.

در نهایت، آنچه اهمیت دارد میزان هم‌ افزایی میان سه سطح است: انجمن ‌های علمی به عنوان تولیدکننده دانش، دبیرخانه کمیسیون به عنوان حلقه واسط و نظام مدیریتی وزارت بهداشت به عنوان تصمیم ‌گیر نهایی. هرچه این ارتباط منسجم ‌تر، تخصصی ‌تر و کم‌ واسطه‌ تر باشد، کیفیت سیاست ‌گذاری در حوزه سلامت نیز به همان نسبت ارتقا پیدا خواهد کرد.

در چنین چارچوبی، انجمن‌ های علمی صرفاً نهادهای علمی باقی نمی‌ مانند و دبیرخانه صرفاً یک واحد اداری نیست؛ بلکه هر دو به اجزای یک سازوکار بزرگ‌ تر تبدیل می‌ شوند که هدف آن چیزی جز نزدیک‌ تر کردن تصمیم‌ های ملی به واقعیت‌ های علمی و میدانی نظام سلامت نیست.»