گفت‌وگو با خانواده مادری که برای زایمان به بیمارستان رفت و زنده نماند

مجموعه: اخبار پزشکی

تاریخ انتشار : شنبه, ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ ۰۸:۵۶

پیام ما: تا همین یک هفته پیش، محمد خوش‌بخت‌ترین آدم روی زمین بود. بیست سال با منصوره زندگی کرده بود که به قول خودش «فرشته بود و خستگی‌ناپذیر» و با «دو دختر که آرام بودند و همدم مادر». تا همین یک هفته پیش، محمد و منصوره برای آینده خیال می‌بافتند و انتظار آمدن پسری را می‌کشیدند که نه‌فقط دخترانشان که کل فامیل چشم به تولدش دوخته بودند. یک هفته بعد اما در خانه، به‌جای مهمانی تولد، مجلس عزا برپا شد.

شیون جای خنده و بدبختی جای خوشبختی را گرفت. منصوره را با آرزوی داشتن پسر به خاک سپردند. محمد ماند و نوزادی که «حتی یک روز شیر مادر را نخورد»، با دخترانی که بهانه مادر را می‌گیرند و حرف‌هایی که داغش را بیشتر می‌کنند: «سرکوفت می‌زنند، می‌گویند چرا بردیش این بیمارستان؟» منصوره ذوالفقاری، ۳۹ ساله، بعد از زایمان در بیمارستان «پاستور» بم درگذشت. مرگ او بار دیگر پرونده مرگ مادری در کشور را به جریان انداخته است.

«دخترم هیچ بیماری‌ای نداشت، ما از بیمارستان شکایت کردیم، دختر من با پای خودش رفت، سالم رفت، مرده‌اش را به ما تحویل دادند.» مادر منصوره گوشی تلفن را روی بلندگو می‌گذارد تا همه اهل خانه سؤال‌ها را بشنوند. بعد تلفن را به همسر منصوره، یعنی محمد دانشیار، می‌دهد: «منصوره پرستاری خوانده بود و معلمی. مربی مهدکودک بود و چون پرستاری می‌دانست، حسابی مراقب خودش بود. هیچ مشکلی نداشت. تا روز قبل از زایمان حتی با احتیاط رانندگی هم می‌کرد. من برایش دستگاه قند خون و فشار خون هم گرفته بودم و مدام قند و فشارش را چک می‌کردم. مدام چکاپ می‌کرد و پزشکش می‌گفت زایمانش هیچ ریسکی ندارد.»

منصوره صبح روز ۱۲ مرداد برای زایمان طبیعی به بیمارستان «پاستور» بم مراجعه می‌کند تا مهیای زایمان شود: «ما دو دختر داشتیم؛ ۱۷ و یازده‌ساله. منصوره هر دوی آن‌ها را طبیعی به دنیا آورده بود. برای زایمان سوم هم گفتند طبیعی زایمان کند. خواهر من خودش جزو کادر بیمارستان بود. او با دوستانش که ماما هستند، صحبت کرده و همه آن‌ها گفتند در زایمان مشکلی ایجاد نشده.» محمد حرف‌هایش را با بغض و گلایه ادامه می‌دهد. در میان جملاتش از پزشک معالج و مسئولانی که از فرزندآوری گفته‌اند، انتقاد می‌کند: «مدام می‌گویند فرزندآوری، من همسرم را از دست دادم.

حالا من ماندم و فرزندان بدون مادر.» محمد دوباره روایت را از سر می‌گیرد: «پسرمان که به دنیا آمده، سه کیلو و ۷۰۰ گرم بود. گفتند سخت نفس می‌کشد و باید زیر دستگاه بماند. پسرم را بردند زیر دستگاه، اما خانمم به خونریزی افتاد. گفتند باید رضایت بدهم تا او را به اتاق عمل ببرند، برای اینکه رحمش را تخلیه کنند. من رضایت دادم. هرچه دعا بلد بودم، خواندم تا همسرم سالم از اتاق عمل بیرون بیاید. مدام به ما می‌گفتند حالش خوب است، مشکلی ندارد، اما دروغ می‌گفتند. وقتی جسدش را تحویل دادند که به پزشکی قانونی ببرم، تمام صورتش خون بود، همه بدنش خونریزی کرده بود؛ صورت و چشم و گوش.» از اینجا به بعد، روایت را خواهر محمد به دست می‌گیرد: «عمل زایمان را ماماها انجام دادند.

می‌گفتند لحظه‌ای که پسرش به دنیا آمده و نفس کشیدنش مشکل داشته، شوکه شده، اما در نهایت بعد از چند بار ماساژ دادن، بچه به گریه افتاده.» او هم مانند برادرش تأکید می‌کند که منصوره مشکل قبلی نداشته و حتی زایمان برای او ریسک بالایی نداشته است: «ساعت ۱۰:۰۵ که زن‌داداشم زایمان کرد، به خونریزی افتاد. ماماها و پرستاران داروهای لازم را برای بند آمدن خون به او دادند، اما خونریزی بند نمی‌آمد. پزشک کشیک خیلی دیر آمد و در نهایت ساعت ۱۲:۳۰ تصمیم گرفت او را به اتاق عمل ببرد.» خواهر محمد از دوستانش شنیده که از دکتر خواسته‌اند مادر زودتر به اتاق عمل برود تا بتوانند خونریزی را بند بیاورند، اما پزشک تصمیم دیگری داشته است: «وقتی به اتاق عمل رفت که دیگر کار از کار گذشت.

گفتند رحم را بردارند، اما همه بدن به خونریزی افتاده بود و در نهایت هم که…» خواهر محمد می‌گوید چندین پزشک و پرستار در اتاق عمل جمع شدند و عمل جراحی تا ساعت پنج صبح روز بعد ادامه داشته است. بعد او را به آی‌سی‌یو منتقل کردند و در نهایت منصوره، بدون اینکه حتی فرزند تازه‌متولدشده‌اش را در آغوش بگیرد، جانش را از دست می‌دهد.

اولین بار نیست؟

محمد بیمارستان را مقصر مرگ همسرش می‌داند و از آن شکایت کرده است. او حالا با سؤال‌های بی‌جوابی مانده که می‌خواهد مقام قضایی پاسخ آن‌ها را بدهد. آیا مقصر شیوه زایمان است؟ آیا قصور از تأخیر پزشک است؟ آیا منصوره باید زودتر به اتاق عمل می‌رفت؟ به‌جای پاسخ این پرسش‌ها، محمد بعد از مرگ منصوره از دوستان و آشنایانش کنایه شنیده است: «می‌گویند چرا خانمم را به این بیمارستان آوردم. می‌گویند این بیمارستان خوب نیست و مگر نمی‌دانستم که یک سال پیش هم یک مادر دیگر با بچه‌اش در آن مرده است؟»

بیمارستان فوق‌تخصصی «پاستور» بم، ۳۳۰ تخت‌خواب دارد. تنها بیمارستان دولتی شهر و وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بم است و جز جمعیت ۵۰۰ هزار نفری بم، کم نیستند بیمارانی که از دیگر نقاط کرمان راهی آن می‌شوند. پرس‌وجوی «پیام ما» از روزنامه‌نگاران محلی نشان می‌دهد که اردیبهشت سال ۱۴۰۴ هم یک مورد مرگ مادری دیگر در بیمارستان «پاستور» بم، همان جایی که منصوره در آن جان خود را از دست داد، رخ داده است. خبرنگاران جزئیات زیادی از این ماجرا نمی‌دانند، اما بم‌نشینان و حتی محمد، همسر منصوره، هم شنیده‌اند که خانواده مادری که پارسال درگذشت، در بیمارستان دعوا کردند: «آخرش هم معلوم نشد مقصر چه کسی است.» چند روزی بعد از این اتفاق، خبر تغییر در مدیریت دانشگاه علوم پزشکی بم منتشر می‌شود.

چه کسی مقصر مرگ منصوره است؟

امیررضا کلانتری، رئیس فعلی بیمارستان «پاستور» بم است. او از زاویه دیگری به پرسش‌های «پیام ما» پاسخ می‌دهد. «آیا شیوه زایمان در مرگ منصوره مؤثر بوده؟» او می‌گوید: «براساس شاخص‌ها و پروتکل‌هایی که وزارت بهداشت تعریف کرده، اگر بیمار اندیکاسیون زایمان طبیعی را داشته باشد، زایمان طبیعی انجام می‌شود و اگر خارج از آن پروتکل باشد، سزارین انجام می‌شود. این موضوع در اختیار ما نیست و مطابق دستورالعمل‌های وزارتخانه انجام می‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «وزارت بهداشت تأکید بیشتری بر انجام زایمان طبیعی دارد و ما نیز براساس همان پروتکل‌ها عمل می‌کنیم. در پایان هر فصل، وزارتخانه از ما آمار سزارین و زایمان طبیعی را می‌خواهد و اگر سزارین بالا باشد، از ما می‌پرسد که چرا این‌قدر سزارین بالا بوده است.» او درباره پرونده منصوره ذوالفقاری می‌گوید: «این مادر ۱۲ سال قبل هم زایمان داشته است. بعد از زایمان هم موردی نداشته است و پس از آن خونریزی شروع شده، اما متخصص زنان بیمار را با دارو، ماساژ و اقدامات لازم ویزیت کرده و روند درمان انجام شده است.

این فرد هم دو بار زایمان طبیعی داشته و براساس پروتکل، ما کار درستی انجام دادیم و زایمان به‌صورت طبیعی انجام شده بود. قبل از زایمان مشکلی وجود نداشت و بعد از زایمان این مشکل ایجاد شد.» آیا پزشک دیر رسیده است؟ رئیس بیمارستان جواب می‌دهد: «ما پزشک مقیم داریم و علاوه بر آن، دو پزشک برای پشتیبانی حضور دارند. یک پزشک پشتیبان نیز به‌عنوان آن‌کال (آماده‌باش) دوم و مدیر گروه فعالیت می‌کند و هر زمان موردی نیاز به بررسی داشته باشد، مراجعه می‌کند. در این مورد نیز مدیر گروه مراجعه کردند.»

دادستان وارد شد

خبر فوت منصوره به دادستانی بم هم رسیده است. دادستانی و دانشگاه علوم پزشکی بم که بیمارستان «پاستور» وابسته به آن است، در دو بیانیه جداگانه اعلام کرده‌اند که پیگیر پرونده‌اند.

در بیانیه دانشگاه تأکید شده است: «در این مورد اخیر نیز خدمات درمانی و مراقبت‌های پزشکی لازم برای مادر انجام شده و در عین حال، همراهان وی در تمام مراحل در کنار ایشان حضور داشتند؛ اما علی‌رغم تلاش‌های همه‌جانبه کادر درمان، متأسفانه این اتفاق ناگوار رخ داد.»

براساس این گزارش، «روند بررسی‌های کارشناسی و قانونی توسط تیم‌های تخصصی آغاز شده و گزارش اولیه موضوع نیز در همان ساعات اولیه وقوع حادثه به وزارت بهداشت منعکس شده است.» این دانشگاه تأکید کرده است که تا روشن شدن کامل علت حادثه، روند بررسی را با دقت ادامه می‌دهد.

دادستان عمومی و انقلاب شهرستان بم از ورود دستگاه قضایی به موضوع فوت یک مادر در بیمارستان خبر داده و گفته است که ابعاد مختلف این حادثه با دقت در حال بررسی است و در صورت احراز هرگونه قصور یا تخلف، با مقصران احتمالی بدون اغماض برخورد قانونی می‌شود.

نسبت شاخص‌های توسعه و مرگ مادری

مرگ از هنگام حاملگی تا ۴۲ روز پس از ختم بارداری، صرف‌نظر از مدت و محل حاملگی، به هر علتی که مرتبط با بارداری یا مراقبت‌های مربوط به آن باشد، در ادبیات وزارت بهداشت، مرگ مادری تلقی می‌شود. سازمان بهداشت جهانی می‌گوید در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۶۰ هزار زن در جهان به‌دلیل عوارض مرتبط با بارداری و زایمان جان خود را از دست دادند و عمده این مرگ‌ها در کشورهای با درآمد پایین و متوسط رخ می‌دهد.

دلیل عمده مرگ مادری، براساس گزارشی در یونیسف، به خونریزی شدید بعد از زایمان، اختلالات فشار خون بارداری و عفونت‌ها مربوط است. نبود مرگ مادری در یک کشور، یعنی آن کشور توسعه‌یافته است. در دهه‌های اخیر، نرخ مرگ‌ومیر مادران در ایران کاهش چشمگیری داشته، اما صفر نشده است. بااین‌حال، براساس آخرین گزارش مرکز آمار، نرخ مرگ‌ومیر مادران به هنگام زایمان در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۱۴۰۳، ۲۲ مورد بوده که نسبت به سال ۹۶ بیشتر است. این گزارش نرخ مرگ‌ومیر مادران را در سال ۹۶، ۲۰ مورد، در سال ۹۷، ۱۷.۷ مورد و در سال ۹۸، ۲۱.۸ مورد عنوان کرده است.

یک مطالعه بوم‌شناختی در سال ۹۴ در دانشگاه کرمان، مرگ‌های مادری در بازه زمانی ۸۶ تا ۹۱ در کشور را تحلیل کرده بود. نتایج این پژوهش نشان داد نسبت مرگ مادری در سال‌های مورد بررسی، ۲۲.۳ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده بوده است؛ رقمی که به‌طور متوسط، سالانه حدود ۰.۴۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده کاهش یافته است. در میان استان‌ها، سیستان‌وبلوچستان با ۴۸.۶ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده، بالاترین و چهارمحال‌وبختیاری با ۹.۶ مورد، پایین‌ترین نسبت مرگ مادری را ثبت کرده‌اند.

بررسی‌های استانی نیز وجود یک رابطه معکوس و معنادار آماری میان نسبت مرگ مادری و شاخص‌هایی مانند نرخ حضور دختران در دوره راهنمایی، سطح باسوادی زنان و مردان، دسترسی به آب آشامیدنی سالم، برخورداری از سیستم بهینه دفع فاضلاب و همچنین پوشش مراقبت‌های دوران بارداری و پس از زایمان را نشان داد. در مقابل، بین درصد زایمان‌های انجام‌شده در منزل و زایمان توسط ماماهای محلی با نسبت مرگ مادری، همبستگی مثبت و معنادار آماری مشاهده شد. این اولین پرونده مرگ مادری در ایران نیست.

روزنامه «پیام ما» در سال‌های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، دو پرونده، یکی در چابهار و دیگری در ازنا، را پیگیری کرده بود. در پرونده چابهار، ۱۵ مرگ مادری در یک سال رخ داده بود.

پایان ناخوش

محمد می‌گوید کفش آهنی به پا کرده است: «پاره تن خودم که رفت، اما این‌قدر پیگیری می‌کنم تا کسی دیگر سرنوشت من را پیدا نکند.» او تا یک هفته پیش فکرش را نمی‌کرد که منصوره برود و او با نوزادی بماند که حتی «یک روز هم مادرش را بغل نکرد.»