به گزارش خبرگزاری مهر، در آستانه سالروز کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، نشست علمی «کودتای ۲۸ مرداد؛ نقطه آغاز دشمنی آمریکا با ملت ایران در نگاه رهبر شهید، آیتاللهالعظمی خامنهای(قدس الله نفسه الزکیه)» با موضوع بررسی علل، عوامل و پیامدهای کودتا، به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد.
در این نشست، محمدرضا کائینی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، دکتر محمد جعفربگلو، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر و دکتر مجتبی سلطانی احمدی، تاریخپژوه و دانشیار دانشگاه پیام نور، به بررسی ابعاد مختلف کودتای ۲۸ مرداد و نسبت آن با تحولات سیاسی ایران پرداختند.
سلطانی احمدی: ۲۸ مرداد نقطه عطف شناخت ماهیت استکبار جهانی است
مجتبی سلطانی احمدی با اشاره به جایگاه کودتای ۲۸ مرداد در منظومه فکری رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: در این منظومه، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تنها یک رویداد تاریخی نیست، بلکه نقطه عطفی در شناخت ماهیت استکبار جهانی، بهویژه آمریکا، و آغازگر دشمنیهای ساختاری با ملت ایران است.
وی افزود: برخلاف تصور برخی جریانهای شبهروشنفکری، مبدأ اصلی مخاصمات ایران و آمریکا، تسخیر لانه جاسوسی در سال ۱۳۵۸ نیست، بلکه ریشه این دشمنی به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بازمیگردد. از این منظر، کودتا مکمل کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ و نقطه پایانی بر مظاهر مشروطیت لرزان و آغازگر یک ایرانفروشی عریان بود.
سلطانی احمدی مهمترین درس داخلی کودتای ۲۸ مرداد را انزوای روحانیت و جدایی سیاستمداران از پایگاه مردمی دانست و گفت: نهضت ملی نفت زمانی پیروز شد که آیتالله کاشانی و دکتر مصدق در کنار یکدیگر بودند؛ یعنی در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، و زمانی شکست خورد که این دو از یکدیگر جدا شدند؛ یعنی در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.
وی این تجربه را دارای پیام برای امروز دانست و تأکید کرد: حرکتهای سیاسی بدون پیوند با بدنه مذهبی و مردمی، در برابر توطئههای خارجی آسیبپذیر خواهند بود.
این تاریخپژوه همچنین بیاعتمادی به استکبار را از دیگر درسهای کلیدی کودتای ۲۸ مرداد برشمرد و گفت آمریکا حتی به دوستان و متحدان خود نیز رحم نمیکند و منافع استکباری خود را بر هر تعهدی مقدم میداند. به گفته وی، شناخت این مسئله نیازمند مطالعه اسناد و تاریخ کودتا و دخالتهای آمریکا است تا شناخت عمیقتری از ماهیت این جریان شکل بگیرد.
جعفربگلو: اعتماد مصدق به آمریکا یکی از عبرتهای ۲۸ مرداد است
دکتر محمد جعفربگلو با اشاره به تأکیدهای رهبر شهید انقلاب اسلامی بر کودتای ۲۸ مرداد در تبیین روابط ایران و آمریکا، یکی از مهمترین عبرتهای این واقعه را مسئله بیاعتمادی به آمریکا دانست.
وی گفت: از نگاه رهبر شهید، مصدق به آمریکا اعتماد کرد و نهایتاً چوب این اعتماد را خورد. رفتار آمریکا در دوره مصدق نیز از این منظر با امروز قابل مقایسه است؛ همانگونه که آن زمان از تهدید، فشار، محاصره و ایجاد هراس استفاده شد، امروز نیز با ابزارهای مشابه علیه ایران عمل میشود.
جعفربگلو با تأکید بر اینکه کودتا صرفاً نتیجه فشار خارجی نبود، افزود: عوامل داخلی، حذف مردم و کنار رفتن روحانیت نیز در این روند مؤثر بودند. عناصر نفوذی و وابستهای که در اطراف مصدق حضور داشتند علیه دولت او فعالیت کردند و مردم نیز که عامل اصلی پیروزی نهضت بودند، زمانی که پشتوانه مردمی از میان رفت و خیابانها خالی شد، نقش تعیینکننده خود را از دست دادند.
وی همچنین کنار رفتن آیتالله کاشانی و روحانیت از عرصه سیاسی را از عوامل تضعیف نهضت دانست و گفت تجربه ۲۸ مرداد نشان میدهد استقلال سیاسی بدون حفظ ارتباط با مردم و بدون شناخت عناصر نفوذی و عوامل داخلی، آسیبپذیر است.
این پژوهشگر تاریخ معاصر رسانه و روایتسازی را نیز یکی از ارکان اصلی کودتا دانست و اظهار کرد: پیش از کودتا، آمریکاییها با فعال کردن مطبوعات، انتشار کاریکاتور، مصاحبههای جعلی و پرداخت پول به رسانهها تلاش کردند روایت مطلوب خود را درباره مصدق و نهضت ملی نفت شکل دهند.
جعفربگلو با اشاره به پیامدهای اقتصادی کودتا گفت: در نهایت نیز آمریکا از قرارداد کنسرسیوم بیشترین بهره را برد و سهم قابلتوجهی از نفت ایران به شرکتهای آمریکایی رسید. از این منظر، اهمیت رسانه، روایتسازی و جنگ ادراکی یکی از درسهای ۲۸ مرداد است که در شرایط امروز نیز با فعالیت رسانههای ضدایرانی و پروژه ایرانهراسی مورد توجه قرار میگیرد.
کائینی: پیش از بررسی نقش آمریکا و انگلیس، باید اصل کودتا بودن ۲۸ مرداد بررسی شود
محمدرضا کائینی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ معاصر، بحث درباره ۲۸ مرداد را با مسئله اصل کودتا بودن این واقعه آغاز کرد و گفت: پیش از بررسی نقش آمریکا و انگلیس، باید مشخص شود که اساساً کودتایی رخ داده یا نه.
وی افزود: جریانهای ضدکودتا با استناد به انحلال مجلس هفدهم توسط دکتر مصدق و اختیاراتی که شاه برای عزل و نصب نخستوزیر پیدا کرده بود، مدعیاند که ۲۸ مرداد صرفاً کنار رفتن یک دولت و روی کار آمدن دولت دیگر با حکم شاه بوده است. اما اگر اثبات شود که روند عزل مصدق و روی کار آمدن زاهدی مطابق روال قانونی طی نشده، اصل کودتا بودن واقعه همچنان پابرجاست.
کائینی با اشاره به حکم شاه برای زاهدی گفت: این حکم پیش از آنکه مصدق انحلال مجلس را اعلام کند، صادر شده بود. همچنین درباره نحوه تنظیم و اصالت ابلاغیه عزل نیز در دادگاه از سوی مصدق تردیدهایی مطرح شد و او مدعی بود که متن ابلاغیه بر روی کاغذی سفید و امضاشده از شاه نوشته شده است.
وی ادامه داد: مصدق عزل خود را از اعضای دولت و مردم پنهان کرد و حتی در مکاتبات خود به جای عنوان نخستوزیر، تعبیر «چاکر» را به کار برد. مجموعه این موارد نشان میدهد که مسئله صرفاً یک تغییر عادی دولت نبوده و از پیش برای کنار گذاشتن مصدق اقداماتی صورت گرفته بود.
این پژوهشگر تاریخ معاصر در ادامه گفت: دکتر مصدق در انحلال مجلس با رفراندومی که از نظر منتقدان غیرقانونی و غیردموکراتیک بود، مرتکب خطا شد و همین مسئله به مخالفان نهضت بهانه داد. اما شاه نیز انحلال مجلس را در همان زمان نپذیرفت و پذیرش رسمی آن را به ماههای بعد موکول کرد، در حالی که از مزایای فقدان مجلس برای انتصاب نخستوزیر جدید استفاده شد.
به گفته کائینی، حتی اگر اقدامات مصدق در انحلال مجلس را غیرقانونی بدانیم، نمیتوان از آن نتیجه گرفت که عزل او و انتصاب زاهدی خودبهخود قانونی بوده است؛ زیرا روال قانونی لازم طی نشده و بر اساس این استدلال، ۲۸ مرداد همچنان کودتا محسوب میشود.
کائینی: الگوی مداخله آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز تغییر ماهوی نکرده است
کائینی در بخش دیگری از سخنان خود، سه مؤلفه را برای تبیین الگوی مداخله آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز مطرح کرد: پمپاژ نارضایتی و ایجاد هیستری اجتماعی، ایجاد و هدایت ستاد آشوب در خارج و داخل کشور و بسیج نیروهای لمپن، لات و افراد آماده خشونت و آتشزدن برای تبدیل نارضایتی به آشوب خیابانی.
وی درباره مؤلفه نخست گفت: الزاماً لازم نیست نارضایتی واقعی در جامعه به اندازهای باشد که به آشوب منجر شود، بلکه با برجستهسازی مشکلات، ایجاد ترس، نفرتپراکنی و القای احساس ناکارآمدی، جامعه به نقطهای میرسد که یا منفعل میشود یا بخش عصبانی آن با جریان خیابانی همراهی میکند.
کائینی با اشاره به وقایع ۲۸ مرداد افزود: جامعهای که مدتی قبل شعار «یا مرگ یا مصدق» میداد، در روز کودتا تا حد زیادی منفعل شده بود. بنابراین هدف این مرحله، از بین بردن انگیزه و سرمایه اجتماعی حمایت از دولت است.
وی درباره مؤلفه دوم گفت: در ۲۸ مرداد، طراحی و مدیریت خارجی با نقشآفرینی مشترک انگلیس و آمریکا همراه بود و نیروهای متنوع داخلی، از مخالفان سیاسی تا اراذل و لمپنها، در میدان فعال شدند. به گفته وی، این الگو محدود به ۲۸ مرداد نیست و در مداخلات بعدی نیز با ابزارهای جدیدتر دنبال شده است؛ روزنامه و شبنامه جای خود را به پیامک، رسانه و پلتفرم داده، اما اصل سازوکار یعنی ایجاد نارضایتی، سازماندهی آشوب و هدایت آن از خارج، ثابت مانده است.
کائینی مؤلفه سوم را بسیج نیروهای لمپن، لات و افراد آماده خشونت و آتشزدن برای تبدیل نارضایتی به آشوب خیابانی عنوان کرد و گفت: از این منظر، الگوی مداخله آمریکا تغییر ماهوی نکرده، بلکه ابزارهای آن پیشرفتهتر شده است؛ پمپاژ نفرت و نارضایتی، ایجاد و هدایت ستاد آشوب در خارج و داخل و سپس بسیج نیروهای خیابانی برای ایجاد بیثباتی و تغییر وضعیت سیاسی.
وی تصریح کرد: «تا وقتی که یک حربه جواب بدهد، آمریکاییها از آن استفاده میکنند» و افزود که از نظر روشی، آمریکاییها هنوز از ۲۸ مرداد جلو نرفتهاند و اگر این شیوه با توجه به ویژگیهای فرهنگی و اجتماعی ایران کارآمد باشد، از آن استفاده خواهند کرد.
کائینی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: پس از جنگ اخیر، خودآگاهیای در مردم ایجاد شده که در دوره نهضت ملی شدن نفت وجود نداشت. وی با اشاره به حضور مردم در خیابانها افزود که این خودآگاهی جمعی در جامعه ایجاد شده و ابراز امیدواری کرد که ادامه داشته باشد.
وی در پایان تأکید کرد: «ماجرای دشمنی آمریکا با ایران از ۲۸ مرداد شروع نمیشود؛ از اشغال ایران شروع شده است.» کائینی افزود: نکته این است که سیاستهای آمریکا از ۲۸ مرداد تا امروز در مواجهه با جامعه ایران تغییر نکرده است. به گفته وی، آمریکاییها در جریان اشغال ایران نقش پررنگی داشتند و با اشغال و تحقیر ایران همراه بودند.
جدیدترین اخبار پربحث