بازدارندگی نامتقارن؛ بازتعریف قدرت در قرن بیست‌ویکم

خبرگزاری مهر، گروه سیاست-یادداشت مهمان: «محسن فتحی» نماینده سنندج، دیواندره و کامیاران در یادداشتی نوشت: در ادبیات روابط بین‌الملل در دوران جنگ سرد، بازدارندگی عمدتاً با داشتن زرادخانه هسته‌ای معنا پیدا می‌کرد؛ در حالی که تجربه‌های معاصر نشان داده کشورها می‌توانند با راه‌های دیگری هم موازنه قدرت ایجاد کنند. یکی از این مسیرها، اتکا به جنگ نامتقارن و ابتکارات فناورانه است.

در مواجهه با آمریکا که از نظر تجهیزات کلاسیک یا حتی تسلیحات راهبردی برتری دارد، ورود به یک رقابت کاملاً متقارن الزاماً عقلانی نیست. بودجه نظامی آمریکا در سال جاری قریب به یک تریلیون دلار است. در حالی که بودجه نظامی ایران در سال گذشته کمتر از 10 میلیارد دلار بوده است.

در چنین شرایطی ما در طول دهه‌های گذشته تلاش کردیم زمین بازی را تغییر دهیم. یعنی به جای رقابت در حوزه‌ای که دشمن برتری دارد، روی ابزارها و روش‌هایی تمرکز کردیم که هزینه اقدام نظامی را برای رقیب بالا ببرد.

در این میان، دانش بومی و مهندسی معکوس هم نقش مهمی در کاهش فاصله‌های فناورانه ایفا می‌کند. بسیاری از کشورها در مسیر توسعه صنعتی و دفاعی خود، از همین روش برای بومی‌سازی فناوری‌ها استفاده کرده‌اند. اما این استراتژی در ایران، به همت جوانان باهوش، وطن‌دوست و سختکوش ایرانی، میدان را به شکل بی‌نظیری تغییر داد. کار به جایی رسید که دنیا متحیر پهپادهای ساخت داخل ایران شد. این کار علاوه بر صرفه‌جویی در زمان و هزینه، امکان شکل‌گیری زنجیره‌ای از دانش و توان داخلی را فراهم کرده است که امکان نابودی آن را برای دشمنان تبدیل به آرزوی واهی کرده است.

اهرم سوم، بهره‌گیری از ظرفیت‌های سرزمینی و جغرافیایی است. ایران کشوری است با پهنه‌ای کم‌نظیر از شمال تا جنوب و شرق و غرب و دسترسی به راهبردی‌ترین آبراه‌ جهان. اهمیت تنگه هرمز تنها در جغرافیای آن خلاصه نمی‌شود؛ بلکه حضور و اراده مردم ایران در این منطقه، معنای این آبراه را برای جهان دگرگون کرده است. در جنگ اخیر، دنیا دید که ایران نه فقط با نیروی نظامی، بلکه با اتکا به ظرفیت‌های مردم، موقعیت کم‌نظیر جغرافیایی و کنترل امنیتی بر تنگه هرمز توانست معادلات قدرت را دگرگون کند. این تجربه ثابت کرد منابع انسانی آگاه، انسجام مردمی، زیرساخت‌های سرزمینی و موقعیت جغرافیایی، پشتوانه‌هایی است که می‌تواند قدرت بازدارندگی ایران را چند برابر کند و دشمن را با واقعیت‌های تازه‌ای روبه‌رو سازد.

ترکیب این سه ابتکار می‌تواند بدون ورود به مسیر پرهزینه و پرچالش تسلیحات هسته‌ای – که با ارزش‌های اسلامی و ایرانی ما و همچنین با فتوای رهبر شهید انقلاب سازگاری ندارد – نوعی بازدارندگی عملی ایجاد کند. بازدارندگی‌ای که بیش از آنکه بر حجم تسلیحات متکی باشد، بر افزایش هزینه و ریسک هرگونه درگیری برای طرف مقابل استوار است.

در نهایت، در دنیای امروز قدرت فقط در انبارهای تسلیحاتی تعریف نمی‌شود؛ بلکه در ابتکار، دانش و توانایی تغییر قواعد بازی شکل می‌گیرد.