دور جدید مذاکرات ایران و آمریکا | توافق پایدار یا مسیر سخت؟

اقتصادآنلاین، گروه سیاسی: این روز‌ها نگاه‌های بسیاری به برگزاری آیین تشییع رهبر شهید انقلاب اسلامی است. تاجایی که دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا نیز به این مراسم واکنش نشان داده است و گفته که قرار است پس از آن، مذاکرات ایران و آمریکا از سر گرفته شود. او مدعی شده که می‌تواند همه مقامات را در این مراسم با یک بمب ترور کند اما در آن صورت فردی برای مذاکره باقی نخواهد ماند.

اما در شرایطی که هر دو طرف از ادامه مسیر دیپلماسی سخن می‌گویند فاصله میان خواسته‌های تهران و واشنگتن همچنان قابل توجه است.

مذاکراتی که فقط هسته‌ای نیست

در بحبوحه مراسم تشییع رهبر شهید، منابع آگاه خبر دادند که دور جدید مذاکرات احتمالا ۲۰ تیر برگزار می‌شود و برنامه هسته‌ای روی میز مذاکره قرار خواهد گرفت. ترامپ نیز مدعی شد که به دلیل مراسم یک هفته تعویق در مذاکرات افتاده و در اظهارنظری برای اقناع افکار عمومی آمریکا ادعا کرد که مقامات ایران خواهان توافق هستند.

نخستین دور مذاکرات ۳۱ خرداد در هتل بورگن‌اشتوک سوئیس برگزار شده بود و کمیته‌هایی برای گفت‌وگوهای فنی تشکیل شد. ۱۰ تیر نیز هیات‌های ایران و آمریکا عازم قطر شدند اما این گفت‌وگوها غیرمستقیم و برای پیگیری اجرای تفاهم اسلام‌آباد انجام شد.

اما در مقابل برنامه هسته‌ای، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و رفع بخشی از تحریم‌ها، امنیت کشتیرانی و مدیریت تنگه هرمز و توقف جنگ در لبنان نیز جزء محور‌های مذاکره خواهد بود؛ بنابراین مذاکرات ایران و آمریکا مثلا برجام صرفا بر سر برنامه هسته‌ای نیست، بلکه چارچوبی گسترده‌تر برای مدیریت تنش‌های منطقه‌ای محسوب می‌شود. همین موضوع نیز تعداد بازیگران مؤثر و میزان پیچیدگی مذاکرات را افزایش داده است.

هرمز؛ مهم‌ترین گره ژئوپلیتیکی مذاکرات

در میان موضوعات مطرح‌شده، تنگه هرمز به یکی از حساس‌ترین محور‌های اختلاف تبدیل شده است.

بر اساس گزارش‌ها، ایران بر نقش خود در مدیریت این آبراه راهبردی تأکید دارد و خواهان رعایت سازوکار‌های مورد نظر خود برای عبور شناورهاست. در مقابل، آمریکا آزادی کامل کشتیرانی را یکی از اصول غیرقابل مذاکره می‌داند. گفته‌شده که در جریان مذاکرات دوحه، استیو ویتکاف و جرد کوشنر تلاش داشتند تا در مقابل امتیاز آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران را قانع کنند که از حاکمیت تنگه هرمز و دریافت هزینه از کشتی‌های عبوری دست بکشد. اما به نظر نمی‌رسد که هنوز دو  طرف در این زمینه به تفاهمی دست یافته باشند.

همزمان با مراسم تشییع نیز گزارش‌هایی درباره کاهش تردد برخی کشتی‌ها، تغییر مسیر نفتکش‌ها و عبور تعدادی از شناور‌ها بدون ارسال سیگنال‌های معمول منتشر شده است.

براساس این گزارش‌ها، میزان عبور نفتکش‌ها از مسیر اعلام‌شده عمان کاهش محسوسی داشته و دست‌کم دو کشتی با تغییر جهت از مسیر ایرانی تنگه هرمز عبور کرده‌اند. کاظم غریب‌آبادی معاون وزیر خارجه پیش‌تر گفته بود که حتی اگر عمان حاضر به همراهی با ایران در این زمینه نشود، جمهوری اسلامی مصمم است که به تنهایی ترتیبات جدید بر مدیریت تنگه هرمز اعمال کند.

این در حالی که وضعیت تنگه هرمز برای بازار جهانی انرژی نیز اهمیت بسیاری دارد و هرگونه اختلال یا تغییر در شرایط آن بازار انرژی و در نتیجه اقتصاد جهانی را تحت تاثیر قرار خواهد داد.

دارایی‌های بلوکه‌شده؛ آزمون اعتمادسازی

یکی دیگر از مهم‌ترین محور‌های مذاکرات، سرنوشت دارایی‌های مسدودشده ایران است. گفته‌شده که ایران و آمریکا بر سر آزادسازی سه میلیارد دلار از شش میلیارد دلار پول بلوکه شده ایران در قطر به توافق رسیدند، اما هنوز خبری رسمی از این توافق منتشر نشده است.

تهران آزادسازی بخشی از این منابع را اقدامی ضروری برای آغاز مرحله بعدی مذاکرات می‌داند، اما واشنگتن همچنان بر نحوه مصرف این منابع و اعمال نظارت بر آن تأکید دارد.

به همین دلیل، حتی اگر بخشی از این دارایی‌ها آزاد شود، نحوه دسترسی ایران به منابع مالی می‌تواند به یکی از پیچیده‌ترین موضوعات فنی مذاکرات تبدیل شود. موضوعی که میزان اعتماد متقابل دو طرف را نیز محک خواهد زد.

نقش بازیگران منطقه‌ای و اسرائیل

در کنار اختلافات مستقیم تهران و واشنگتن، تحولات منطقه نیز بر روند مذاکرات سایه انداخته است و تلاش‌های اسرائیل برای اخلال در روند مذاکرات نیز ادامه دارد. دونالد ترامپ با بنیامین نتانیاهو گفت‌وگویی تلفنی داشته و قرار است تا اوایل هفته آینده نخست وزیر اسرائیل برای دیدار با ترامپ راهی آمریکا شود.

نتانیاهو در حال ورود به مهم‌ترین کارزار انتخاباتی دوران سیاسی خود است و همزمان انتقادات از عملکردش درباره ایران، حزب‌الله و حماس به اوج خود رسیده است. به همین دلیل برخی تحلیل‌گران می‌گویند که نتانیاهو در حال ساختن یک بهانه برای پایگاه سیاسی ناراضی خود است و ممکن است دست به هر عملی بزند. هرچند که منابع آگاه می‌گویند ترامپ بر روی توقف حمله اسرائیل به لبنان تاکید دارد و به نتانیاهو اجازه نمی‌دهد تا روند گفت‌و‌گو‌ها با ایران را مختل کند.

شکاف میان روایت‌ها

همزمان با ادامه رایزنی‌ها، روایت‌های متفاوت مقام‌های ایرانی و آمریکایی نیز بر ابهامات افزوده است.

در حالی که برخی مقام‌های آمریکایی از پیشرفت مذاکرات و نزدیک شدن به تفاهم سخن گفته‌اند، مقام‌های ایرانی با احتیاط بیشتری درباره نتایج گفت‌و‌گو‌ها اظهار نظر کرده و تأکید کرده‌اند که هنوز توافقی درباره موضوعات اصلی حاصل نشده است.

این تفاوت روایت‌ها نشان می‌دهد که دو طرف علاوه بر اختلافات سیاسی، در مدیریت فضای رسانه‌ای مذاکرات نیز رویکرد‌های متفاوتی دارند؛ مسئله‌ای که می‌تواند بر انتظارات افکار عمومی و فضای سیاسی دو کشور نیز اثرگذار باشد.

در مجموع، مذاکرات پیش رو را می‌توان پیچیده‌ترین مرحله گفت‌و‌گو‌های ایران و آمریکا پس از دهه‌ها تقابل دانست. با وجود ادامه میانجی‌گری‌ها و تمایل اعلام‌شده دو طرف برای حفظ مسیر دیپلماسی، تحقق یک توافق جامع مستلزم تصمیم‌های سیاسی دشواری است که هزینه‌های داخلی و منطقه‌ای قابل توجهی برای تهران و واشنگتن خواهد داشت.

از این رو، حتی اگر مذاکرات پیش رو به پیشرفت‌هایی در حوزه‌های فنی منجر شود، دستیابی به توافقی پایدار همچنان با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد بود.