معمای میانجی‌گری؛ چرا «پاکستان» به دنبال پایان جنگ ایران و آمریکا است؟

اقتصادآنلاین، امیرمحمد حسینی: در کنار ایران و آمریکا، نام پاکستان این روز‌ها در سطح بین‌المللی بسیار شنیده می‌شود. کشوری که توانسته نقش خود را به عنوان میانجی آتش‌بس و سپس مذاکرات پایان جنگ تثبیت کند.

پس از برقرار آتش‌بس دو هفته و برگزاری دو نخست گفت‌وگوهای ایران و آمریکا در اسلام‌آباد، مقامات پاکستان تلاش‌های خود را تشدید کرده‌اند تا میزبان دور دوم مذاکرات نیز باشند. مذاکراتی که ممکن است تا قبل از روز جمعه هفته جاری برگزار شود.

در نگاه اول ممکن است نقش‌آفرینی و تلاش دیپلماتیک پاکستان برای پایان جنگ علامت سوال‌هایی را ایجاد کند؛ اینکه چگونه پاکستان میزبان مذاکرات شده و چرا برای پایان‌دادن به جنگ در تلاش است. اما بررسی پیشینه مواضع و وضعیت فعلی پاکستان نشان می‌دهد که این کشور دلایل زیادی برای پایان‌دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران دارد.

محسن پاک‌آیین، دیپلمات اسبق ایران در این زمینه به اقتصادآنلاین می‌گوید: «پاکستان کشوری است که نگران امنیت منطقه است و عنوان یکی از دوستان ایران و آمریکا و کشوری که توسط دو کشور پذیرفته شده است.»

روابط نزدیک با آمریکا و ایران

پاکستان روابط دوجانبه نزدیک با تهران و واشنگتن دارد. تفاوت پاکستان با دیگر کشور‌ها این است که ژنرال عاصم منیر، فرمانده کل ارتش و قدرتمندترین مرد این کشور، روابط نزدیکی با دونالد ترامپ و تیم مشاوران او برقرار کرده است.

از سوی دیگر پاکستان روابط دیرینه نزدیکی با جمهوری اسلامی ایران دارد و ۹۲۰ کیلومتر مرز مشترک، تجربه‌های مشترکی را برای دو کشور رقم زده است. هرچند عمده جمعیت پاکستان مسلمان سنی است، اما این کشور یکی از بزرگ‌ترین جمعیت‌های شیعه را در خود جای داده که نزدیکی فرهنگی را موجب شده است.

به همین دلیل دولت پاکستان به شکل بالقوه ظرفیت تبادل پیام و ایجاد فضای گفت‌و‌گو بین دو کشور را داشته و سپس از این ظرفیت استفاده کرده است.

دلایل سیاسی و وجهه بین‌المللی

دلیل سیاسی نیز پاکستان را به نقش‌آفرینی در یکی از تعیین‌کننده‌ترین بحران‌های خاورمیانه سوق می‌دهد.

پاک‌آیین در این زمینه می‌گوید: «پاکستان با این میانجی‌گری، جایگاه خود را در منطقه و در جهان ارتقا می‌دهد که این به عنوان یک پرستیژ بین‌المللی برای پاکستان محسوب می‌شود. انگیزه پاکستان از ورود به این موضوع نیز دقیقاً همین است.»

برای اثبات این گزارش شاید همین کافی است که نام پاکستان پس از آتش‌بس، در کنار ایران و آمریکا به صدر اخبار رسانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی کشیده شده است. 

نگاه اسلام‌آباد به معادلات امنیتی خاورمیانه

در کنار وجهه سیاسی در سطح بین‌المللی، معادلات امنیت خاورمیانه را باید یکی دیگر از انگیزه‌های پاکستان دانست.

اسرائیل همواره پاکستان را به عنوان یکی از دشمنان بالقوه خود به شمار آورده است؛ تنها کشور مسلمانی که دارای بمب اتمی است و مواضع آشکاری نیز علیه رژیم اسرائیل دارد. اما نزدیکی پاکستان به آمریکا باعث شده تا از گزند اسرائیل دور بماند. با این حال پاکستان به هیچ وجه تمایل ندارد که موازنه قوا در خاورمیانه به سود اسرائیل تغییر کند.

موازنه قوا در شبه قاره هند نیز برای پاکستانی‌ها دارای اهمیت است. پاک‌آیین در این باره توضیح می‌دهد: «در بحث موازنه قوا در منطقه، به ویژه در شبه‌قاره هند، پاکستان و هند همواره رقیب یکدیگر بوده‌اند. ممکن است پاکستان از این میانجی‌گری استفاده کند تا در رقابت با هند دست برتر را داشته باشد و از امتیازاتی برای ارتقای جایگاه بین‌المللی خود بهره‌برداری کند».

توافق‌نامه امنیتی با عربستان و دوراهی خطرناک

روابط نزدیک پاکستان و عربستان نیز موضع کنونی این کشور را تحت تاثیر قرار داده است. پاکستانی‌ها هرچند حملات آمریکا و اسرائیل به ایران را محکوم کردند، اما پس از حمله به برخی تاسیسات عربستان، بیانیه شدیداللحنی علیه این حملات صادر کردند.

فارغ از روابط نزدیک اسلام‌آباد با ریاض، توافق‌نامه دفاعی متقابل راهبردی پاکستان و عربستان، علت اصلی این بیانیه بود. این توافق‌نامه شهریور ۱۴۰۴ امضا شد و براساس آن هرگونه اقدام خصمانه علیه یکی از طرفین، به منزله حمله به هر دو کشور تلقی می‌شود.

در این چارچوب، اگر جنگ ادامه پیدا کند و به زیرساخت‌های منطقه گسترش یابد، امکان دارد پاکستان بین تقابل با ایران و دفاع از عربستان در دو راهی بسیار دشواری قرار بگیرد؛ آنقدر شوار که دولت پاکستان برای اجتناب از آن در راستای میانجی‌گری و پایان‌دادن به جنگ تلاش می‌کند.

مجموع این دلایل باعث شده تا فرمانده ارتش پاکستان به عنوان پرنفوذترین مقام در کنار شهباز شریف نخست وزیر، اراده خود را برای پایان‌دان به جنگ به کار گیرند. هرچند پاکستان تا اینجا، نقش فراهم‌کننده فضای گفت‌وگو بین ایران و آمریکا را به عهده داشته و طرحی برای توافق ارائه نداده است. این یعنی پاکستان در مواضع طرفین اثرگذار نیست، هرچند در مسیر نزدیک‌کردن این مواضع به یکدیگر کوشش می‌کند. 

با این همه، هنوز مشخص نیست که گفت‌وگوهایی که با میانجی‌گری پاکستان انجام شده، به ثمر بنشیند یا بار دیگر دیپلماسی بین ایران و آمریکا شکست بخورد.