اپی‌ژنتیک راهی برای خاموش کردن ویروس هپاتیت B

مجموعه: اخبار پزشکی

تاریخ انتشار : سه شنبه, ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ ۲۳:۱۵

به گزارش ایسنا، موج جدیدی از درمان‌های اپی‌ژنتیک، امیدها برای درمان هپاتیت B مزمن را افزایش داده است؛ عفونتی طولانی‌مدت در کبد که عامل آن ویروس هپاتیت B یا HBV است و بیش از ۲۵۰ میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار می‌دهد. داروهای موجود در حال حاضر اغلب نمی‌توانند ویروس را به ‌طور کامل از بدن ریشه‌کن کنند.

به نقل از نیچر، درمان‌های ویرایش ژن که با ایجاد برش در رشته‌های دی‌ان‌ای عمل می‌کنند نیز برای مقابله با هپاتیت B مورد بررسی قرار گرفته‌اند، اما در این بیماری می‌توانند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهند. به همین دلیل، پژوهشگران به جای ایجاد برش در دی‌ان‌ای، به سراغ ویرایش اپی‌ژنتیک رفته‌اند؛ روشی که با تغییر نشانگرهای متصل به دی‌ان‌ای، فعالیت ژن‌ها را افزایش یا کاهش می‌دهد.

دانشمندان شرکت زیست‌فناوری nChroma Bio در بوستون آمریکا و مؤسساتی در میلان ایتالیا، اکنون توانسته‌اند برچسب‌های شیمیایی را روی ژنوم ویروس هپاتیت B قرار دهند تا فعالیت ژن‌های ویروس را خاموش کرده و مانع تولید ذرات ویروسی شوند. این روش در آزمایش روی سلول‌های کبدی انسان و موش‌ها نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داد و در آزمایش روی میمون‌ها نیز تنها عوارض جانبی خفیف و موقتی ایجاد کرد.

جان تاویس، ویروس‌شناس مولکولی از دانشگاه سنت لوئیس، می‌گوید اثربخشی تنها یک تزریق «بسیار چشمگیر» بوده است و این رویکرد می‌تواند یکی از مسیرهای مورد نیاز برای مقابله با بحران جهانی هپاتیت B باشد.

هدف‌گیری نسخه‌های پنهان ویروس

عفونت هپاتیت B می‌تواند به یک بیماری مادام‌العمر تبدیل شود، زیرا ویروس راه‌هایی برای باقی ماندن در بدن و فریب سیستم ایمنی دارد. یکی از این روش‌ها، ایجاد ساختارهای کوچک حلقوی از دی‌ان‌ای در سلول‌های کبدی است که می‌توانند برای مدت طولانی در این سلول‌ها پنهان بمانند.

این دی‌ان‌ای‌های ویروسی در واقع مانند یک «آرشیو ژنتیکی» از ویروس عمل می‌کنند و زمانی که فرد مصرف داروهای ضد هپاتیت B را متوقف می‌کند، می‌توانند دوباره زمینه تکثیر ویروس و بازگشت شدید بیماری را فراهم کنند. به گفته فابین زولیم، ویروس‌شناس و متخصص کبد در دانشگاه لیون فرانسه، کمتر از ۱۰ درصد افرادی که دست‌کم ۱۰ سال تحت درمان هپاتیت B قرار داشته‌اند، می‌توانند بدون خطر بازگشت بیماری، مصرف روزانه دارو را متوقف کنند.

ویروس هپاتیت B همچنین می‌تواند بخش‌هایی از ژنوم خود را در دی‌ان‌ای سلول‌های میزبان وارد کند و پروتئین‌هایی تولید کند که پاسخ ایمنی بدن را تغییر می‌دهند. به گفته زولیم، ادغام دی‌ان‌ای ویروس با ژنوم سلول‌های کبدی می‌تواند تغییرات مولکولی ایجاد کند که در نهایت به سرطان منجر شوند.

درمان جدید شرکت nChroma با نام CRMA-۱۰۰۱، نسخه‌ای از آنزیم Cas۹  مربوط به فناوری کریسپر را در خود دارد که توانایی معمول آن برای بریدن دی‌ان‌ای غیرفعال شده است. این درمان همچنین حاوی رشته‌های آران‌ای است که آنزیم را به سمت بخش مشخصی از ژنوم ویروس هپاتیت B هدایت می‌کنند.

این درمان که درون یک نانوذره لیپیدی قرار گرفته است، با افزودن گروه‌های متیل به دی‌ان‌ویروس می‌تواند هم دی‌ان‌ای ویروسی آزاد و هم دی‌ان‌ای ویروسی ادغام‌شده در ژنوم سلول میزبان را خاموش کند.

در یک مدل موشی هپاتیت B که هر دو نوع دی‌ان‌ای ویروسی را در خود داشت، تنها یک تزریق CRMA-۱۰۰۱ باعث کاهش میزان دی‌ان‌ای ویروس و پروتئین‌های ویروسی مرتبط با فعالیت آن شد. در ۲۵ مورد از ۶۰ موشی که یک یا سه تزریق دریافت کردند، پس از ۶ ماه سطح این نشانگرها دیگر قابل تشخیص نبود.

پژوهشگران همچنین ایمنی سه تزریق ماهانه CRMA-۱۰۰۱ را با دوزهای افزایشی در میمون‌های ماکاک مورد بررسی قرار دادند. در بالاترین دوز، میزان آنزیم‌های کبدی خون حیوانات افزایش یافت، اما این میزان ظرف چهار هفته به حالت طبیعی بازگشت. پژوهشگران عارضه جانبی دیگری مشاهده نکردند.

آیا این روش واقعا درمان قطعی است؟

شرکت nChroma که قصد دارد آزمایش بالینی خود را به بریتانیا و فرانسه نیز گسترش دهد، تنها شرکت فعال در زمینه درمان‌های اپی‌ژنتیک هپاتیت B مزمن نیست. شرکت Tune Therapeutics در سیاتل آمریکا نیز در ماه مه نتایج اولیه یک کارآزمایی در مراحل ابتدایی را منتشر کرد که در آن دوزهای مختلف یک خاموش‌کننده اپی‌ژنتیک مورد بررسی قرار گرفته بود. این شرکت از سرکوب فعالیت ویروس برای مدت حداکثر ۱۷ ماه خبر داده است.

با این حال، هر دو کارآزمایی بالینی هنوز باید مشخص کنند که آیا این روش‌ها می‌توانند عفونت ویروسی را به ‌طور کامل از بین ببرند و به یک درمان عملکردی منجر شوند یا خیر.

لُمباردو، یکی از پژوهشگران این مطالعه، می‌گوید هنوز مشخص نیست این روش‌ها به ‌تنهایی بتوانند به درمان منجر شوند. تاویس نیز معتقد است احتمالا این درمان‌ها به‌ سرعت به یک درمان قطعی تبدیل نخواهند شد، بلکه می‌توانند به‌عنوان یکی از اجزای یک درمان ترکیبی مورد استفاده قرار گیرند. به گفته او، حتی اگر این روش بتواند ۹۹.۹ درصد سلول‌های آلوده را هدف قرار دهد، همان مقدار اندک باقی‌مانده نیز ممکن است دوباره ویروس تولید کرده و سایر بخش‌های کبد را آلوده کند.

زولیم نیز تاکید می‌کند که کارآزمایی‌های بالینی باید ایمنی این درمان‌های جدید را به ‌طور دقیق مشخص کنند. همچنین باید بررسی شود که آیا این روش می‌تواند تغییرات اپی‌ژنتیک ناخواسته‌ای در بخش‌های دیگر دی‌ان‌ای ایجاد کند یا خیر. پژوهشگران معتقدند برای مشخص شدن این موضوع، بیماران دریافت‌کننده این درمان باید چندین سال تحت نظر باشند.