اسناد کمتردیده‌شده کودتای 28 مرداد چگونه به پرس‌تی‌وی رسید؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، داوود مرادیان مستندساز در تازه‌ترین اثر خود با عنوان «عملیات آژاکس 1953» سراغ یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ معاصر ایران رفته و با استفاده از اسناد کمتر دیده‌شده و تحلیل‌های تاریخی، مسیر منتهی به سقوط دولت محمد مصدق در سال 1332 را بازخوانی کرده است؛ مستندی که چهارشنبه 28 مرداد، همزمان با سالروز کودتای 28 مرداد، از شبکه تلویزیونی پرس‌تی‌وی پخش شد.

در کارنامه مرادیان، ساخت مستندهایی همچون «رؤیای آجری»، «چهل‌وسه روز»، «بعد حصر»، «دشمن ملت»، «سلاح ایرانی»، «پرونده باز» و مجموعه شش‌قسمتی «کلاشینکف‌های آمریکایی» دیده می‌شود. مرادیان در «عملیات آژاکس 1953» تلاش کرده است از یک روایت صرفاً تاریخی فاصله بگیرد و کودتای 28 مرداد را در قالب الگویی برای بررسی مداخلات سیاسی در کشورهای مختلف مورد توجه قرار دهد.

او درباره ایده اصلی مستند می‌گوید: مبنای فکری برای طراحی شکل پرداخت به کودتای 28 مرداد در این مستند، صرفاً یک رویداد تاریخی نبود. بنای ما بر این بود که نشان بدهیم عملیاتی مثل عملیات آژاکس در واقع به یک الگو در تاریخ معاصر تبدیل شده است و همچنان درباره آن بحث می‌شود.

به گفته کارگردان «عملیات آژاکس 1953»، تحولات مرتبط با نفت و منابع انرژی در منطقه نیز از جمله موضوعاتی است که در این مستند مورد توجه قرار گرفته و سازندگان تلاش کرده‌اند با استفاده از این موضوعات، روایتی نزدیک‌تر به دغدغه‌های امروز ارائه دهند.

کودتایی با زوایای همچنان محل بحث

مرادیان معتقد است کودتای 28 مرداد همچنان زوایای مختلفی دارد که درباره آنها بحث و بررسی تاریخی ادامه دارد. او همچنین به نمونه‌هایی مانند گواتمالا اشاره می‌کند که از نگاه سازندگان مستند، امکان مقایسه و بررسی تطبیقی درباره نقش قدرت‌های خارجی در تحولات سیاسی کشورهای مختلف را فراهم می‌کند.

او می‌گوید هدف سازندگان، طرح این پرسش برای مخاطب بین‌المللی پرس‌تی‌وی بوده است که آیا می‌توان میان برخی مداخلات سیاسی در کشورهای مختلف، الگوهای مشترکی پیدا کرد یا نه.

نقش عوامل داخلی و خارجی در روایت مستند

یکی از محورهای «عملیات آژاکس 1953»، بررسی عوامل داخلی و خارجی مؤثر بر کودتای 28 مرداد است. مرادیان در این بخش به نقش برخی چهره‌ها و جریان‌های سیاسی، رسانه‌ای و اجتماعی و همچنین فعالیت‌های اطلاعاتی آمریکا و انگلیس اشاره می‌کند.

او همچنین معتقد است بخشی از جریان‌های داخلی، از جمله برخی گروه‌های سیاسی و اجتماعی، در روند منتهی به کودتا نقش داشتند و عملیات روانی و تبلیغاتی نیز در شکل‌گیری فضای اجتماعی آن دوره مؤثر بود.

مرادیان درباره یکی دیگر از محورهای مستند، یعنی جایگاه قانون مشروطه در تحولات آن زمان، توضیح می‌دهد که در این اثر به اختیارات قانونی شاه و چگونگی تبدیل این اختلافات حقوقی و سیاسی به یک اقدام نظامی پرداخته شده است.

عملیات روانی و فضای اجتماعی 28 مرداد

بخش دیگری از صحبت‌های مرادیان به عملیات روانی در روزهای منتهی به کودتا اختصاص دارد. او می‌گوید در مستند، به موضوع اقداماتی که با هدف ایجاد تصور وابستگی دولت مصدق به حزب توده انجام می‌شد نیز پرداخته شده است.

به گفته او، در فضای ملتهب آن روزها، برخی اقدامات و تحرکات خیابانی به گروه‌های وابسته به حزب توده نسبت داده می‌شد و همین مسئله می‌توانست بر نگاه بخش‌هایی از جامعه مذهبی نسبت به دولت مصدق تأثیر بگذارد.

تحریم اقتصادی؛ از 28 مرداد تا امروز؟

مرادیان در بخش دیگری از سخنان خود به محاصره و فشار اقتصادی علیه دولت مصدق اشاره می‌کند و آن را موضوعی قابل مقایسه با سیاست‌های تحریمی امروز می‌داند.

این‌پژوهشگر معتقد است بررسی وضعیت اقتصادی ایران در دوره مصدق و مقایسه آن با شرایط امروز می‌تواند برای مخاطب قابل توجه باشد. مرادیان همچنین به نمونه‌هایی مانند شیلی و اندونزی اشاره می‌کند و معتقد است بررسی تجربه این کشورها در کنار ایران می‌تواند تصویری گسترده‌تر از تأثیر فشارهای اقتصادی و سیاسی خارجی بر تحولات داخلی کشورها ارائه دهد.

مستند «عملیات آژاکس 1953» تلاش می‌کند کودتای 28 مرداد را نه فقط به‌عنوان یک رویداد تاریخی، بلکه به‌عنوان موضوعی برای بررسی نقش قدرت‌های خارجی، تحولات داخلی، عملیات روانی و فشارهای اقتصادی روایت کند؛ روایتی که سازندگان آن امیدوارند مخاطب را به بازخوانی یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر ایران و مقایسه آن با تحولات سیاسی معاصر وادارد.

انتهای پیام/